top
logo

Agenda

Geen evenementen

Interessante links

We leven niét in een geindividualiseerde samenleving

‘De grote idee van de moderniteit is dat autonoom kiezen mogelijk, goed en wenselijk is, zonder dat er chaos ontstaat.’ NERGENS anders dan in Noordwest-Europa is de modernisering zo diep in de genen van de maatschappij doorgedrongen. De mensen veroverden hun vrijheid door zich los te maken van gezagsstructuren die hen zonder respect voor het individu in het gareel hielden. De Belgische socioloog Mark Elchardus aarzelde dan ook niet lang over het onderwerp van het college waarmee hij onlangs afscheid nam van de Vrije Universiteit Brussel. ‘In onze geschiedenis is de modernisering een van de meest gewaagde en uitzonderlijke projecten’, zegt hij. ‘Vanaf het begin van mijn loopbaan heeft dat fenomeen mij gepassioneerd, met hoeveel vraagstukken ik mij verder ook bezighield. Weinig onderwerpen zijn zo controversieel als de theorie van de modernisering.’ Hij koos dat onderwerp ook omdat dat grote project van de modernisering in zijn ogen nog allesbehalve is veiliggesteld. Ze wordt bedreigd door krachten die ze zelf oproept, de commercie in het bijzonder. De erkenning van het individu en zijn vrijheid is de grote winst van de modernisering, redeneert Elchardus, maar die vrijheid wordt illusoir als de commercie meer en meer richtinggevend wordt voor de keuzes van dat individu. In zijn afscheidsrede tekende hij daarom de contouren van een ‘progressief beleid’ dat mensen meer grip geeft op hun eigen denken, doen en voelen en hen wapent tegen uniformerende krachten als de commercialisering. Volgens Elchardus moeten sociaal-democraten daarvoor in de eerste plaats hun schroom afwerpen om een richtinggevend cultuur- en mediabeleid te voeren. In het vraaggesprek op de faculteit sociologie in Brussel werkt hij deze gedachte verder uit, om te beginnen met een schets van de geschiedenis van de modernisering: ‘De spannende vraag van de modernisering is of een samenleving zonder disciplinerende en bindende krachten kan. Door de eeuwen heen zijn religie en schaarste, oftewel de dreiging van armoede, honger en kou de twee belangrijkste middelen geweest om mensen te disciplineren en hun gedrag te sturen. Machthebbers hadden een belang bij de instandhouding van schaarste, om hun onderdanen met het angstbeeld van nog meer armoede en honger in het gareel te houden. Religie was zo mogelijk een nog effectiever middel om mensen te disciplineren. Zij konden de kwaadwilligen die hen met armoe en honger bedreigden altijd nog in een donkere hoek drijven en een mes in de rug steken. Dat is lastiger met een opperwezen of een god. Vloeken stilt de honger niet.’ U signaleert een relatie tussen beide methodes van disciplinering. ‘Ja. Er blijkt een vrij sterke correlatie tussen de opbouw van de verzorgingsstaat enerzijds en de mate van geloofsafval en ontkerkelijking anderzijds. Dat duidt erop dat als mensen enige mate van materiële zekerheid krijgen in het hier en nu ze minder behoefte hebben aan de soort zekerheid die kan worden ontleend aan het geloof in een god en een hiernamaals. In dat licht bezien is de modernisering een tamelijk gewaagd maatschappijproject om een leefbare orde te scheppen. In plaats van de schaarste kwam de verzorgingsstaat. De stevige orde van de religie maakte plaats voor de heerschappij van de zachte vezels van de hersenen, om een mooi beeld van Michel Foucault te lenen. Universeel is het niet, dit spannende project. Het is een specifiek Europese vorm van modernisering, een Noordwest-Europese, om nog specifieker te zijn. De voorhoede wordt gevormd door de Scandinavische landen en Nederland, de achterhoede door Polen, Ierland en bovenal de Verenigde Staten.’ ‘Ja. Er blijkt een vrij sterke correlatie tussen de opbouw van de verzorgingsstaat enerzijds en de mate van geloofsafval en ontkerkelijking anderzijds. Dat duidt erop dat als mensen enige mate van materiële zekerheid krijgen in het hier en nu ze minder behoefte hebben aan de soort zekerheid die kan worden ontleend aan het geloof in een god en een hiernamaals. In dat licht bezien is de modernisering een tamelijk gewaagd maatschappijproject om een leefbare orde te scheppen. In plaats van de schaarste kwam de verzorgingsstaat. De stevige orde van de religie maakte plaats voor de heerschappij van de zachte vezels van de hersenen, om een mooi beeld van Michel Foucault te lenen. Universeel is het niet, dit spannende project. Het is een specifiek Europese vorm van modernisering, een Noordwest-Europese, om nog specifieker te zijn. De voorhoede wordt gevormd door de Scandinavische landen en Nederland, de achterhoede door Polen, Ierland en bovenal de Verenigde Staten.’ Meent u werkelijk dat machthebbers armoede doelbewust in stand houden? ‘Kijkt u naar de VS. Waarom denkt u dat Amerikaanse libertariërs en sociaal-conservatieven expliciet zeggen dat ze niet willen dat Amerika wordt zoals Europa? Dat is omdat ze denken dat de welvaartsstaat de mensen lui en onverantwoordelijk maakt, de ontbinding van gezinnen in de hand werkt en hoge criminaliteit uitlokt. Naar hun overtuiging maakt de welvaartsstaat een chaos van de samenleving. Daarom menen ze dat ze Obama geen groter verwijt kunnen maken dan hem een Europeaan te noemen. Een Europeaan, dat is een socialist in hun ogen.’

 

 

 


bottom

Powered by Joomla!. Design by: theme joomla 2.5  Valid XHTML and CSS.